Đánh Cờ Người - đọc Hồ Xuân Hương mà cứ tưởng cụ đang ... chọc cười hậu thế.
Có những bài thơ đọc xong người ta gấp sách lại để suy ngẫm.
Có những bài thơ đọc xong người ta phải mở sách ra đọc lại vì sợ mình... hiểu bậy.
Và cũng có những bài thơ như "Đánh Cờ Người" của Hồ Xuân Hương. Đọc lần đầu thì cười, đọc lần hai thì đỏ mặt, đọc lần ba lại vỗ đùi đánh đét một cái: "Trời ơi, sao cụ thông minh đến thế!"
Nếu ví văn học Việt Nam như một khu vườn, thì Hồ Xuân Hương chắc chắn là đóa hoa biết... chớp mắt.
Bà không bao giờ nói thẳng. Nhưng cũng chẳng bao giờ nói quanh.
Bà chỉ nói vừa đủ để người hiền thì cười mỉm, người tinh ý thì cười phá lên, còn người ngây thơ thì ngồi gãi đầu: "Ủa, cờ này sao kỳ quá!"
Người ta thường bảo cờ là trò chơi của trí tuệ.
Riêng Hồ Xuân Hương thì chứng minh rằng cờ còn là... trò chơi của trí tưởng tượng.
Ngay hai câu mở đầu đã thấy có điều không ổn.
'Chàng với thiếp đêm khuya trằn trọc,
Đốt đèn lên đánh cuộc cờ người.'
Xin phép hỏi thật. Đêm khuya không ngủ được thì người ta thường làm gì? Có người pha một ly trà. Có người mở nhạc Trịnh. Có người lướt Facebook thêm năm phút rồi thành... hai tiếng.
Còn chàng với thiếp?
Hai người quyết định... đánh cờ.
Đến đây tôi mới phát hiện người xưa rất biết tiết kiệm thời gian. Mất ngủ mà nằm đếm cừu thì phí. Chi bằng tìm việc gì đó... vận động trí não. Mà đã là "đánh cờ người" thì chắc lượng calo tiêu hao cũng nhiều hơn cờ tướng thông thường.
Đặc biệt, cụ còn cẩn thận dặn trước:
'Hẹn rằng đấu trí mà chơi,
Cấm ngoại thủy không ai được biết.'
Ôi trời!
Đã phải dặn "không ai được biết" thì quý vị cũng hiểu đây không phải giải vô địch cờ tướng cấp làng rồi.
Ngày nay người ta gọi đó là... chế độ riêng tư.
Đóng cửa. Kéo rèm. Không livestream. Không đăng TikTok. Không ai được làm khán giả.
Một ván cờ kín đáo đến mức nếu hàng xóm nghe thấy tiếng động cũng chỉ biết nghĩ chắc nhà bên đang... tập thể dục.
Đến đoạn dàn quân thì càng thú vị.
'Nào tướng sĩ dàn ra cho hết.'
Đánh cờ bình thường chỉ có ba mươi hai quân. Còn ở đây nghe như chuẩn bị xuất quân đánh thành. Khí thế hừng hực. Hào khí ngút trời. Nếu không biết đây là thơ thì cứ tưởng cụ đang viết Binh pháp Tôn Tử phiên bản... lãng mạn.
Rồi cụ nhẹ nhàng giới thiệu:
'Quân thiếp trắng, quân chàng đen.'
Đọc đến đây tôi bỗng thấy người xưa rất công bằng.
Mỗi bên một màu. Không thiên vị. Không khiếu nại. Không trọng tài.
Không có chuyện thua rồi lên Facebook viết status bóng gió.
Tự chơi. Tự chịu. Tự vui.
Điều đáng nể là mới vừa nhập cuộc...
'Hai quân ấy chơi nhau đà đã lửa.'
Nhanh thật!
Ngày nay nhiều cặp yêu nhau còn phải nhắn tin ba tháng mới dám nắm tay. Còn chàng với thiếp mới khai cuộc đã "đã lửa". Đúng là người xưa làm gì cũng rất... quyết đoán.
Đến nước cờ đầu tiên thì xin phép được đứng dậy vỗ tay.
'Thoạt mới vào chàng liền nhảy ngựa.'
Tôi chơi cờ mấy chục năm. Chưa bao giờ thấy con ngựa nào nhiệt tình như con ngựa của chàng.
Vừa vào là nhảy.
Không thăm dò. Không khởi động. Không cần xem phong thủy.
Ngựa nhảy một phát khiến thiếp phải...
'Thiếp vội vàng vén phứa tịnh lên.'
Đến đây thì cụ Hồ bắt đầu cười.
Không phải cười trong thơ.
Mà cười người đọc.
Ai nghĩ trong sáng thì thấy nàng vén màn cho sáng hơn.
Ai nghĩ xa một chút thì...
Thôi, xin giữ phép lịch sự.
Đọc thơ Hồ Xuân Hương quan trọng nhất là phải biết cười đúng lúc. Nếu đỏ mặt quá sớm thì sẽ bỏ lỡ rất nhiều cái hay.
Đánh cờ thì tất nhiên phải có lúc bí. Ai chơi cũng từng trải qua cảm giác nhìn bàn cờ rồi muốn... xin đi vệ sinh.
Thiếp cũng thế.
'Thiếp sợ bí, thiếp liền ghểnh sĩ.'
Chữ "ghểnh" mới thật tài.
Chỉ đổi một động tác nhỏ thôi mà cả câu thơ như có nhịp điệu. Đọc lên thấy vừa duyên vừa nghịch.
Đó là điều rất lạ ở Hồ Xuân Hương.
Bà không cần nói nhiều.
Chỉ cần một chữ.
Người đọc tự hoàn thành phần còn lại trong đầu.
Và chính khoảng trống ấy mới làm nên nghệ thuật.
Nếu nhà thơ khác giống người kể chuyện, thì Hồ Xuân Hương giống người... nháy mắt.
Bà chỉ cần nháy một cái.
Người đọc hiểu bao nhiêu là tùy vốn sống.
Đến đoạn này thì chàng bắt đầu ra đòn.
'Chàng lừa thiếp đương khi bất ý,
Đem tốt đầu dú dí vô cung.'
Tôi xin khẳng định.
Nếu đây chỉ là cờ tướng thì con tốt này chắc là con tốt nổi tiếng nhất lịch sử văn học Việt Nam.
Nó được nhắc đến nhiều hơn cả tướng.
Bởi vì nó biết chọn... thời điểm.
Đúng lúc thiếp sơ ý.
Đúng lúc phòng thủ lỏng lẻo.
Đúng lúc người đọc bắt đầu... tưởng tượng.
Chiến thuật này ngày nay vẫn còn nguyên giá trị.
Trong tình yêu cũng thế.
Không phải lúc nào mạnh cũng thắng.
Mà đúng lúc mới thắng.
Rồi...
'Nước pháo đã nổ đùng ra ... chiếu.'
Xin thưa.
Ngày nay pháo hoa bắn trên trời.
Ngày xưa pháo của cụ Hồ nổ ngay trong thơ.
Lại còn "đùng".
Đọc đến chữ ấy mà không giật mình thì chắc đang buồn ngủ.
Cụ dùng âm thanh để người đọc nghe được cả nhịp của ván cờ.
Một chữ thôi mà như cả căn phòng rung lên.
Hay thật!
Cao trào nằm ở hai câu sau.
'Chàng bảo chịu, thiếp rằng chửa chịu.'
Đàn ông từ xưa đến nay có vẻ giống nhau.
Thấy đối phương hơi yếu thế là hỏi:
'Chịu chưa?'
Phụ nữ cũng từ xưa đến nay rất giống nhau.
'Chưa.'
Một chữ thôi.
Nhưng chứa đủ sự bướng bỉnh, dịu dàng, đáng yêu và không chịu đầu hàng.
Nếu đổi sang ngôn ngữ hiện đại thì chắc sẽ là:
'Còn lâu nhé!'
Rồi đến câu khiến tôi bật cười thành tiếng.
'Thua thì thua, quyết níu lấy con.'
Đúng là phụ nữ.
Thua cũng phải thua có phong cách.
Không dễ gì buông.
Người đời bảo đó là cố chấp.
Tôi thì nghĩ đó là biết quý điều mình đang có.
Níu một quân cờ.
Đôi khi cũng là níu một cuộc vui.
Níu một khoảnh khắc.
Níu một người.
Đọc đến đây mới thấy Hồ Xuân Hương viết về cờ, nhưng thật ra bà viết về con người.
Trong đời ai mà chẳng có lúc thắng.
Ai mà chẳng có lúc thua.
Điều quan trọng không phải kết quả.
Mà là khi cuộc chơi kết thúc, mình còn mỉm cười được hay không.
Hai câu cuối đẹp đến nao lòng.
'Khi vui nước nước non non,
Khi buồn lại giở bàn son quân ngà.'
Ván cờ nào rồi cũng phải xếp lại.
Đèn nào rồi cũng phải tắt.
Đêm nào rồi cũng thành sáng.
Người thắng rồi cũng già.
Người thua rồi cũng già.
Chỉ còn ký ức là ở lại.
Bàn son vẫn đó.
Quân ngà vẫn đó.
Nhưng người đánh ngày xưa có khi đã thành chuyện kể.
Đó chính là cái tài của Hồ Xuân Hương.
Bà làm người ta cười trước.
Rồi mới khiến người ta lặng đi sau.
Giống như một chén trà nóng.
Ban đầu thơm.
Sau mới thấy vị chát.
Rồi cuối cùng còn lại vị ngọt nơi cuống họng.
Có người hỏi tôi:
'Bài thơ này rốt cuộc nói về cờ hay nói về tình?'
Tôi nghĩ cụ Hồ sẽ chỉ mỉm cười rồi đáp:
'Có ai yêu nhau mà không đánh cờ?'
Bởi tình yêu vốn là một bàn cờ kỳ lạ.
Có lúc phải tiến.
Có lúc phải lùi.
Có lúc giả vờ thua để người kia vui.
Có lúc biết thắng cũng chẳng nỡ thắng.
Cuối cùng mới hiểu.
Thắng người thì dễ.
Thắng cái tôi của mình mới khó.
Thế nên đọc Hồ Xuân Hương, xin đừng chỉ cười vì cái tinh nghịch.
Hãy cười vì sự thông minh.
Đừng chỉ đỏ mặt vì những lớp nghĩa nửa kín nửa hở.
Hãy khâm phục một người phụ nữ cách đây hơn hai trăm năm đã dùng vài chục câu thơ để khiến hậu thế đến hôm nay vẫn tranh nhau... đỏ mặt.
Đúng là thiên tài.
Viết về cờ mà người đọc nhớ chuyện đời.
Viết chuyện đời mà người đọc cứ ngỡ đang xem một ván cờ.
Nếu có giải Nobel dành cho nghệ thuật "nói một mà người ta hiểu mười", tôi tin Hồ Xuân Hương đã mang cúp về từ rất lâu rồi.
Vậy là chúng ta vừa cùng nhau khép lại một buổi chiều cuối tuần đầy tiếng cười và những suy ngẫm thú vị qua tài thơ của Hồ Xuân Hương. Điều kỳ diệu của văn chương là dù đã trải qua hơn hai thế kỷ, những câu thơ ấy vẫn còn nguyên sức sống, vẫn đủ duyên để làm người hôm nay bật cười, đủ sâu để khiến ta lặng đi sau khi khép lại trang sách.
Có lẽ đó cũng chính là giá trị đẹp nhất của nghệ thuật. Không chỉ mang đến niềm vui, mà còn giúp chúng ta thêm yêu tiếng Việt, yêu văn hóa dân tộc và yêu cả những điều bình dị trong cuộc sống.
Xin chân thành cảm ơn quý anh chị và các bạn đã dành thời gian đồng hành cùng Âm Nhạc Cuối Tuần. Sự hiện diện và những tình cảm mà quý vị dành cho chương trình luôn là nguồn động viên quý giá để mỗi tuần chúng ta lại có dịp gặp nhau trong một cuộc hẹn nhỏ với thơ ca, âm nhạc và những câu chuyện đẹp.
Kính chúc quý vị một cuối tuần thật bình yên, nhiều sức khỏe, nhiều tiếng cười và luôn giữ trong tim một khoảng lặng dành cho văn chương cùng những điều tử tế. Mong rằng khi tuần mới bắt đầu, mỗi chúng ta sẽ mang theo một tâm hồn nhẹ nhàng hơn, một nụ cười hiền hơn và một niềm tin đẹp hơn vào cuộc sống.
Xin kính chào tạm biệt và hẹn gặp lại quý anh chị cùng các bạn vào Âm Nhạc Cuối Tuần tuần sau. Chúng ta sẽ lại cùng nhau mở thêm một trang văn, lật thêm một vần thơ, lắng nghe thêm một câu chuyện hay, để mỗi chiều cuối tuần vẫn luôn là một cuộc hẹn thân quen giữa những tâm hồn yêu cái đẹp.
