Gần một thế kỷ trôi qua, hôm nay trong một ngày nghỉ bình yên, chúng ta cùng nhìn lại những bài thơ, trang văn đã đi vào văn học sử Việt Nam. Đó không chỉ là những tác phẩm đẹp về câu chữ, mà còn là tiếng lòng, là số phận, là hơi thở của một thời đã cũ. Những Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Nam Cao, Ngô Tất Tố hay Vũ Trọng Phụng và nhiều tác giả khác đã để lại cho đời những di sản không chỉ sống trong sách vở, mà còn sống mãi trong lòng người đọc, dù thời gian và thời đại có đổi thay.
Có những thời, thơ được viết bằng nước mắt nhiều hơn bằng mực. Người ta làm thơ không phải để được nổi tiếng, không phải để chạy theo vài lời khen ngoài phố chợ văn chương, mà viết vì trong lòng có những nỗi niềm nếu không nói ra thì sẽ hóa thành đau đớn. Những câu thơ xưa thường không nhiều chữ, không cầu kỳ phô diễn, nhưng lại khiến người đọc ám ảnh suốt cả đời. Bởi phía sau mỗi vần thơ là một số phận thật, một kiếp người thật, với đầy đủ mất mát, cô đơn và những vết thương không thể gọi tên.
Hàn Mặc Tử viết thơ giữa bệnh tật và tuyệt vọng. Ông sống trong đau đớn của thân xác lẫn tâm hồn, nên thơ ông đẹp mà buồn đến nao lòng. Những câu thơ như ánh trăng lạnh phủ lên đời người, vừa mê hoặc vừa quặn thắt. Người đọc không chỉ đọc chữ, mà như nghe được tiếng khóc nghẹn của một tâm hồn tài hoa bạc mệnh đang giằng co giữa yêu thương và tuyệt vọng.
Nguyễn Bính lại mang vào thơ cái hồn quê rất Việt Nam. Thơ ông không cao sang kiểu cách, mà mộc mạc như con đường làng, như tà áo nâu, như tiếng lòng của những người đàn bà lỡ duyên, những chàng trai nghèo ôm mối tình không thành. Cái buồn trong thơ Nguyễn Bính không dữ dội, nhưng dai dẳng và ám ảnh. Đó là nỗi buồn của thân phận, của những kiếp người sinh ra giữa cuộc đời nhiều ngang trái.
Không chỉ thơ, văn chương xưa cũng được viết bằng những trải nghiệm đau đớn của đời người. Nam Cao là một trong những nhà văn như thế. Ông viết về những con người dưới đáy xã hội bằng sự xót thương đến tận cùng. Trong Chí Phèo, người ta không chỉ thấy một gã say rượu chuyên rạch mặt ăn vạ, mà thấy cả bi kịch của một con người bị xã hội cướp mất quyền làm người. Chí Phèo sinh ra vốn không phải quỷ dữ, nhưng nghèo đói, áp bức và sự khinh miệt của xã hội đã biến hắn thành con quái vật của làng Vũ Đại. Đau đớn nhất là khi Chí muốn trở lại làm người lương thiện thì cả xã hội lại không cho hắn cơ hội. Một câu hỏi của Chí Phèo đến nay vẫn còn nhói buốt: “Ai cho tao lương thiện?”
Hay trong Lão Hạc, Nam Cao viết về một người cha nghèo đến mức phải bán con chó mình yêu quý như bán đi phần người cuối cùng trong đời. Lão Hạc chết dữ dội, đau đớn, nhưng cái chết ấy lại làm người đọc thương đến nghẹn lòng. Văn Nam Cao không cần những lời hoa mỹ. Ông chỉ lặng lẽ kể về cuộc đời, nhưng mỗi trang viết đều như có máu và nước mắt của những con người cùng khổ.
Ngô Tất Tố cũng là một ngòi bút lớn bước ra từ hiện thực cay đắng của xã hội cũ. Trong Tắt Đèn, hình ảnh chị Dậu trở thành biểu tượng cho người phụ nữ Việt Nam bị dồn ép đến tận cùng. Một người đàn bà hiền lành, thương chồng thương con, cuối cùng cũng phải vùng lên giữa áp bức bất công. Những trang văn ấy khiến người đọc thấy nghẹn vì quá thật, quá đau.
Còn Vũ Trọng Phụng với Số Đỏ hay Giông Tố lại phơi bày xã hội bằng giọng văn châm biếm sắc lạnh. Ông nhìn thấy sự lố lăng, giả dối của một tầng lớp sính Tây nửa mùa, nơi đạo đức bị đảo lộn và đồng tiền có thể che lấp tất cả. Đọc “Số Đỏ”, người ta bật cười, nhưng sau tiếng cười ấy lại là nỗi chua chát về một xã hội đang mục ruỗng từ bên trong.
Ngày xưa, có những nhà thơ, nhà văn cả đời chỉ để lại vài chục tác phẩm. Nhưng từng tác phẩm đều sống mãi với thời gian, vì chúng được viết từ trải nghiệm thật. Họ không viết để chạy theo thị hiếu. Họ viết vì đời sống đã dồn nén quá nhiều cảm xúc trong tim.
Còn ngày nay, đôi khi văn chương lại khác. Có người viết theo xu hướng, thấy mạng xã hội đang nhắc đến điều gì thì lập tức viết theo điều ấy. Hôm nay người ta nói về cô đơn, ngày mai đầy rẫy những bài thơ cô đơn. Hôm nay người ta nói về chữa lành, lập tức đâu đâu cũng là những dòng chữ chữa lành giống nhau đến cả cảm xúc. Chữ nghĩa có thể đẹp, câu từ có thể bóng bẩy, nhưng đọc xong lại thấy thiếu một điều gì đó rất thật.
Không phải văn chương hôm nay không còn tác phẩm hay. Vẫn có những người viết bằng trái tim chân thành, bằng những va vấp thật sự của đời mình. Nhưng giữa quá nhiều câu chữ được tạo ra vội vàng, người đọc đôi khi khó tìm được một bài thơ hay một trang văn khiến mình lặng đi thật sự.
Có những vần thơ nhuốm lệ đời,
Trăm năm còn vọng giữa chơi vơi.
Chữ nào viết thật từ tim máu,
Mới qua dâu bể chẳng tàn hơi.
Bởi cuối cùng, thơ hay văn chương không nằm ở số lượng bài viết hay những lời tung hô ngoài kia. Một tác phẩm sống lâu là tác phẩm có linh hồn. Mà linh hồn thì không thể vay mượn từ xu hướng hay bắt chước cảm xúc của người khác. Nó chỉ có thể sinh ra từ một trái tim đã từng yêu thật, đau thật, mất thật và bước qua cuộc đời bằng tất cả sự chân thành của mình.
